योगमायाको योगदान

प्रकाशित मिति :2017-07-04 14:01:56

 योगमायाले अन्यायपूर्ण सामाजिक मान्यतालाई चुनौती दिन पुनःविवाह गरिन् । अहिले पनि विधवा महिलाले पुनःविवाह गर्न हुँदैन भन्ने मान्यता राख्ने हाम्रो जस्तो समाजमा सामाजिक क्रान्ति आफैबाट शुरु गर्ने साहसी महिला नेता हुन् योगमाया ।                                                        

सृजना अर्याल

‘यसै शताब्दीको शुरुमा पुर्वी नेपालमा एउटा असाधरण विद्रोह छेडिएको थियो । यस विद्रोहको नेतृत्व एक जना अत्यन्तै सर्घर्षशिल महिलाले गरेकी थिइन् । त्यस विद्रोहले तत्कालिन नेपालको राणा शासन र ब्राम्हणको हातमा रहेको शक्ति संरचनालाई सिधै चुनौती दियो । तर, त्यस प्रकारको असाधारण विद्रोह र त्यसको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिलाई नेपाली इतिहासमा कुनै स्थान नदिएर पूर्ण रुपले विस्मृतिको अन्धकारमा छोडीएको छ । इतिहासमा स्मरणसम्म गरिएको छैन ।’ यो भनाई हो लेखक बारबारा निम्री अजिजको ।

बारबाराले ‘शक्ति योगमाया संघर्षशिल नेपालीको एक परम्परा” भन्ने शिर्षकको आलेखमा योगमायालाई बिर्सएकी सपुतका रुपमा पस्किएकी छन् । वास्तवमा नै लेखक अजिजले भनेजस्तै अहिलेको युगले योगमायालाई बिर्सिएको छ । उनको योगदान र संर्घषलाई मेटाउन खोजिएको छ । वि.स. १९२५ सालमा भोजपुरको सिम्लेमा जन्मिएकी योगमायाको योगदान र संघर्षको चर्चा नेपालीहरुका माझ सायदै हुन गरेका छन् ।

योगमाया सामाजिक आन्दोलनकी अग्रणी स्रष्टा हुन् । राणा शासनको दबदबामा गाउँकी निम्न स्तरमा जन्मिएकी योगमायाले छेंडेको सामाजिक आन्दोलन र साहस विश्वमा सायदै अन्य महिलाले गरेका छन् । सात वर्षको उमेरमा नै एकल भएपछि योगमायाले सामाजिक तिरस्कार सहनु प¥यो । उनले माइतीघरमा पनि सम्मानजनक व्यवार पाउन सकिनन् । त्यसपछि अन्यायपूर्ण सामाजिक परम्परालाई चुनौती दिन पुनःविवाह गरिन् । अहिले पनि विधवा महिलाले पुनःविवाह गर्न हुँदैन भन्ने सामाजिक मान्यता राख्ने हाम्रो जस्तो समाजमा सामाजिक क्रान्ति आफैबाट शुरु गर्ने साहसी महिला नेता हुन् योगमाया । उनले त्यतिबेला मुलकभर जेलिएको राणा शासनकोे दमन, कुरिती र कुसंस्कारको जालो तोड्ने अभियान चलाइन् । उनले नारी शिक्षालाई मान्यता, वर्ग विभेद, लैङ्गिक विभेद र जातीय विभेद अन्त्य जस्ता ६८ वुँदे माग आफै काठमाडौं पुगी तत्कालिन सरकार समक्ष पेश गरेकी थिइन् । माग सरकारले पुरा गर्नेपर्ने चेतावनी पनि दिएकी थिइन् । यदि सरकारले यस मागप्रति व्यवास्था गरे परिणाम नराम्रो आउने उनले पटक पटक धम्की पनि दिने गर्थिन् । 

                     योगमाया

तिनैबेला सरकारले देश द्रोही भन्दै ४ शहिदलाई १९९७ सालमा हत्या ग¥यो । यो घटनाले योगमायाको मन अति नै कँुडियो । जनताले आफ्नो अधिकार माग्दा ज्यानै लिनु अत्याचार हो भन्दै सामाजिक आन्दोलनका थप चरणहरु अगाडि बढाइन् । उनले सरकारले कुनैपनि हालतमा माग पुरा गर्नै पर्ने यदि यसो नगरेमा अभियानकर्मी सहितको जत्थाले एकैपटक आत्मदाह योजना सार्वजनिक गरिन् । जुन आत्मादाहको धम्की आन्दोलनको अभियानको एक पक्ष थियो ।

आत्मदाहको योजना विफल बनाउन राणा सरकार सफल भयो । उनले यति हुँदा पनि हरेश खाइनन् । जनताको अधिकार जनतालाई नदिएसम्म माग नरोकिने भन्दै सशक्त आन्दोलनका चरण अघि बढाइन् । आन्दालनकै अभियान अन्तरगत जलसमाधिको शंखघोष गरिन् ।

वि.स १९९८ असार २२ हरिसयनी एकादशीको दिन समाज सुधारको माग राख्दै उनले जलसमाधी (आत्मदाह) लिइन् । उनीसँग ६८ जना महिला पुरुषले पालैपालो अरुण नदिमा हाम फालेर जलसमाधि लिएका थिए ।

समाज रुपान्तरणका माग राख्दै अभियानकर्मीहरुले एकैपटक जलसमाधी लिनु विश्व इतिहासमा नै विरले हुने घटना हो । तत्कालिन सरकारले उनीहरुलाई मर्न बाध्य पारिएकोले उनीहरुको मरण हत्या समान नै थियो भन्ने विश्लेषकहरुको मत छ ।

संघर्षशिल योगमायाको योगदानको चर्चा अहिले कतै सुनिँदैन । न त समाज परिर्वतनका लागि योगमायाले छेंडेको आन्दोलन इतिहासका पानामा समेटिएको छ । लेखक अजिज कारण योगमायालाई चिन्न पाएको बताउने नेपालकी अर्की विरङगना पारिजातले पनि ‘देशको इतिहासमा यस्तै महत्वपुर्ण कुराहरु पोखराले सेती लुकाए जस्तै गरि लुकाइदिएको छ त कतै उडन्ते गन्थनहरुले जतासुकै प्रदिशीत गराएका छन् ।’ भन्दै एउटा पत्र बारबार अजिजको नाउँमा लेखेको चिठीमा भनेकी छिन् ।

नेपाली समाज रुपान्तरणमा योगमायाको योगदान कवित्व र नेतृत्व दुवै पक्षबाट भएको छ । तर, उनको नेतृत्व र कवित्व दुवै पाटा गुमनाम पारिएको छ । निरक्षर भएर पनि समाजका वास्तविक चित्रण कवितामा उनले यसरी उतारेकी छिन् :
महाराज छन् दरबारमा हेर्न आउदैनन्
दुःखीजनले नियाँनिसाफ सीधा पाउदैनन् ।

उनका कविताले पनि समाजमा रहेको छुवाछुत, ब्राम्हणवाद, घुसखोरी विरुद्ध चेतना छर्न गाउँ पुगेका भन्दै तत्कालिन राणा सरकारले सो कविता संग्रहका ठेलीलाई खोजी खोजी जलाएको थियो ।

समाज रुपान्तरणकी अभियन्ता योगमायाले त्यतिबेलाको समयमा स्थान पाएनन् पाएनन्, अब उनको योगदानको कदर लोकतन्त्रले गर्नपर्छ । विश्वका महिला रोजा लक्जम्र्वक, क्लारा जेट्किन, वेनेजीर भुट्टोले यसो गरे भन्नु भन्दा पनि हाम्रा योगमाया, दिव्या, शैलजा, साहनाहरुका योगदानलाई स्मरण गर्न सक्यौ भने मात्र समाज रुपान्तरणको अभियानले सार्थकता पाउनेछ ।

    Comment Here!

Related NEWS
मुख्य खबर

सर्वोच्चद्वारा नाङ्गा बाबालाई रोक नलगाउनुको कारण माग

–महिला खबर– काठमाडौं । सर्वोच्च अदातलले पशुपति क्षेत्रमा शिवरात्रि लगायत अन्य पर्वमा नाङ्गा बाबा र

१० युवती विमानस्थलबाट पक्राउ

–महिला खबर– काठमाडौ । त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट नक्कली भीसा प्रयोग गरी कुवेत जान लागेका १०

कम्युनिष्टलाई छोइ छिटो गर्ने समयमा कम्युनिष्ट बनाउदै हिँड्ने माया बनिन् मन्त्री

–महिला खबर– कम्युनिष्ट सिद्धान्तमा विश्वास गर्ने व्यक्ति मान्छेको पनि मासु खान्छन्, जात, धर्म केही मान्दैनन् भन्दै

बलात्कारको आरोपमा पक्राउ

–महिला खबर– काठमाडौं । उदयपुर कटारी नगरपालिका घर भई हाल काठमाडौं कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका–८ शिवचौक

बेपत्ता बालक मृत अवस्थामा फेला

–महिला खवर– कपिलवस्तु । कपिलवस्तुको मायादेवी गाउँपालिका–४, पिपराका वडा अध्यक्ष फत्ते मोहम्मदका ७ वर्षका छोरा

Read more
ताजा अपडेट
© 2015.All rights reserved by mahilakhabar.com
%d bloggers like this: