कसरी हट्छ ‘नछुने’ प्रथा?

प्रकाशित मिति :2017-07-30 12:05:47

सुजित मैनाली 

बृहत नेपाली शब्दकोषले रजस्वला र नछुनेलाई पर्यायवाची शब्द मानेको छ । रजस्वलालाई जनबोलीमा महिनावारी भनिन्छ । सामान्यतयाः महिनावारी र नछुनेलाई एउटै मान्ने गरिए पनि यी दुई भिन्न हुन् । महिनावारी जैविक विषय हो, जुन महिलालाई जन्ममदात प्राप्त हुन्छ । नछुने चाहिँ समाज निर्मित विषय हो, जसलाई पितृसत्तात्मक समाजले महिलामाथि थोपर्छ ।

रज् अर्थात महिनावारी हुँदा निस्किने रगतबाट रजस्वला शब्द निर्माण भएको हो । यसलाई ऋतुमति, रजन्वती आदी नामले पनि बुझिन्छ । महिनावारी हुन थालेपछि बालिका क्रमशः सन्तानोत्पादनको लागि परिपक्व हुँदै जान्छे । महिनावारी शारीरिक परिपक्वताको मानक पनि हो । यो प्रजनन् क्षमता र सुस्वास्थ्यको संकेत पनि हो ।

महिनावारी महिलाको प्रजनन् क्षमतासँग जोडिन्छ । ओस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टोरेन लगायत प्रजनन् सम्बन्धी रासायनले महिलाको गर्भाशयलाई हरेक महिना गर्भाधानका लागि योग्य बनाइदिन्छ । यस अवधिमा महिलाले गर्भाधान गरिनन् भने यी रसायन रगतमा मिसिएर योनी हुँदै शरीरबाट बाहिरिन्छ ।

सेक्सका क्रममा हासिल हुने चरमोत्कर्ष र मानिसको पृथक खालको यौन जीवनसँग पनि महिनावारीको सम्बन्ध छ । स्तनधारी जनावरमध्ये महिलाको डिम्बोत्सर्जन क्रिया धेरै व्यवस्थित हुन्छ । अधिकांश स्तनधारी जनावरका पोथी प्रजातिले सेक्सका क्रममा चरमोत्कर्षमा पुगेपछि डिम्बोत्सर्जन गर्छे । त्यति नै बेला भालेले विर्यद्वारा डिम्बलाई सिञ्चित गरिदिन्छ र गर्भ बस्छ । निर्धारित समयावधिमा विर्यद्वारा सिञ्चित हुन पाएन भने डिम्ब रज्मार्फत बाहिरिन्छ । कुनै महिलालाई महिनावारी हुँदैन भने उसको प्रजनन् प्रक्रिया सही छैन भन्ने बुझ्नुपर्छ ।

महिनावारी महिलाको व्यवस्थित डिम्बोत्सर्जन प्रक्रियाको उपज हो । महिलाको शरीरमा डिम्बोत्सर्जन भएको कुरा स्वयं महिलालाई पनि पत्तो हुँदैन । जसकारण डिम्बोत्सर्जन भएकै बेला सेक्स गरेर गर्भाधान हुने सुविधा प्राप्त हुँदैन । अमेरिकी वैज्ञानिक ज्यार्ड डायमण्डका अनुसार ज्यादै सक्रिय सेक्स जीवन बाँच्ने नवविवाहित महिला गर्भवती हुने सम्भावना एक मासिक चक्रमा ३० प्रतिशतको हारहारी मात्रै हुन्छ ।

महिनावारी शब्दले मासिक चक्रको जैविक पक्षलाई बुझाउँछ । नछुनेले चाहिँ यसको सामाजिक पक्षलाई बुझाउँछ । महिनावारी सृष्टिको आधार हो । ‘नछुने’ चाहिँ महिलाविरुद्धको आततायी अवधारणा भएकोले यसलाई उन्मुलन नगरिकन सही अर्थमा महिलामुक्ति सम्भव छैन ।
पितृसत्तात्मक धर्म, संस्कृति, परम्परा आदिले मासिक चक्र लाई सार्वजनिक जीवनबाट लुकाउनुपर्ने पाप बनाइदिएको छ । संसारका सबै धर्मले महिनावारी भएका महिलालाई वर्जित गरेका छन् । हिन्दु धर्मग्रन्थ पुराण, यहुदी धर्मग्रन्थ लेभिटिकस, इशाइ धर्मग्रन्ध बाइबल आदीमा महिनावारीलाई धार्मिक, संस्कृतिक लगायत दैनन्दिन जीवनमा वर्जित गरिएको छ । इस्लाम धर्म ग्रन्थ कुरानले महिनावारी भएको बेला सेक्सलाई वर्जित गरेको छ । धर्मग्रन्थको सन्दर्भम बौद्ध धर्म अझ बढी उदार छ । महिनावारीलाई धार्मिक प्रयोजनमा प्रस्टसँग स्वीकार गर्ने धर्मचाहिँ शिख हो । (आरु भारतीय, मिन्स्ट्रुएसन, रिलिजन एन्ड सोसाइटी, इन्टरनेसनल जर्नल अफ सोसल साइन्स एन्ड ह्युमेनिटी) ।

व्यवहारमा चाहिँ महिनावारीप्रति सबैभन्दा अनुदार धर्महरू क्रमशः इस्लाम, हिन्दु, बौद्ध, इशाइ आदी हुन् (वोङ र खो, मिन्स्ट्रुरल रिलेटेड एटिचयुड्स एन्ड सिम्पटम्स अमोङ मल्टि–रेसियलएसियन एडोलेसेन्ट फिमेल्स, इन्टरनेसनल जर्नलअफ बिहेभिरल मेडिसिन) ।नेपालमा किराँत, बोनपो लगायत धर्म मान्ने जनजाति समुदायमा महिनावारी बार्ने चलन छैन । कतिपय किराँती लोककथामा महिनावारी बार्ने प्रसंग भेटिन्छन् । महिनावारी बार्ने जनजाति परिवार पनि असंख्य छन् । यस्तो अभ्यास गैर हिन्दु जनजाति समुदायमा हिन्दु धर्मले पारेको प्रभावको उपज हो ।

मासिक चक्र लाई किन अपवित्र मानियो र यो कहिलेदेखि नछुनेमा परिणत भयो भन्ने यकिन भइसकेको छैन । यो पितृसत्तात्मक समाजिक विधानको उपजहो भन्नेमा चाहिँ सबैको मतैक्य छ । बच्चा भएनभने महिलालाई दोष दिएर अर्की भित्र्याउने चलन अझै रोकिएको छैन । जबकी सन्तान हुनु÷नहुनुमा पुरुषको पनि बराबर हात हुन्छ ।

महिनावारी हुनुको अर्थ त्यस महिना गर्भाधान हुन नसक्नु हो । पक्कै पनि गर्भवती हुन नसक्दा पारिवारिक लाञ्छना लाग्ने भएकोले महिलाहरूले महिनावारीलाई गोप्य राख्ने गरे । र, महिनावारी भएका महिलालाई समाजले बच्चा पाउन असमर्थ श्रापित प्राणी ठह¥याइयो र पापमुक्त हुन उनीहरूलाई चारदेखि सात दिनसम्म सामाजिक जीवनबाट अलग राखेर प्रायश्चित गर्न लगाइयो । छाउपडी प्रथा महिलालाई महिनावारी भएवापत प्रायश्चित गर्न लगाउने संसारकै क्रुरतम मध्येको अभ्यास हो ।

मध्ययुगिन प्रतित हुने महिनावारी बार्ने चलनले सभ्य भनिएको अहिलेको समयमा पनि निरन्तर्ता पाइरहेको छ, जुन लाजमर्दो हो । महिनावारी बार्नुपर्छ भन्ने मान्यता बोकेर हुर्किएकी बालिका मानसिक रूपमा जीवनभर स्वतन्त्र हुन सक्दिनन् । महिनावारी नहुँदै समाजले उनको व्यक्तिगत, पारिवारिक तथा सामाजिक जीवनमा अंकुश लगाइसकेको हुन्छ । दुर्भाग्यवश, आवाज विहिनहरूको आवाज भनि चिनिने सञ्चार जगतले यस्तो अंकुशलाई अक्षुण राख्न मद्धत पु¥याइरहेको छ ।

महिनावारी हुँदा रगत निस्किनु नौलो कुरा होइन । तर, महिनावारीको रगतलाई लाजको विषय किन बनाइयो ? महिनावारी जस्तो सामान्य प्रकृतिक चक्रलाई गोप्य राख्न महिलालाई बाध्य किन पारियो ? अहिले पनि सञ्चार जगतले महिलालाई रज् खराब कुरा हो र यसलाई गोप्य राख्नुपर्छ भन्ने सिकाइरहेको छ । सेनिटरी प्याडको विज्ञापनमा रगतको थोपाको सट्टा निलो थोपा चुहाएर रजलाई लाजको विषय बनाइँदैछ । महिनावारी भएको बेला कपडामा रगतको टाटा लागेर आत्मविश्वास गुमाएकी महिलामा सेनिटरी प्याडले आत्मविश्वास फर्काएको देखाएर विज्ञापनले रज अरुबाट लुकाउनुपर्ने घृणित चिज हो भन्ने सन्देश दिइरहेको छ ।

जागिरमा महिलालाई प्रोत्साहन नगर्ने ‘साहु’हरूको तर्क हुन्छ– ‘महिला नियमित महिनावारी हुन्छन् । त्यतिबेला उनीहरू राम्रोसँग काम गर्न सक्दैनन् । त्यही भएर महिला भन्दा पुरुष कामदार लिनु फाइदाजनक हुन्छ ।’ भर्खरै महिनावारी हुन थालेका किशोरीहरूको अनुभवलाई आधार बनाएर महिनावारी असहज र पीडादायक हुन्छ भन्ने मान्यता स्थापित गरिएको छ । यही मान्यताका आधारमा महिलालाई अवसरहरूबाट वञ्चित राखिएको छ । तर उमेर बढ्दै गएपछि महिनावारीको असर सामान्य बन्दै जाने र पुरुषले महिनावारीलाई शारिरीक तथा मानसिक रुपमा काम गर्न बढी असहज समय मान्ने गरेको तथ्य विभिन्न मत सर्वेक्षणद्वारा पुष्टि भइसकेको छ । महिनावारीमा महिलाहरू कमजोर हुन्छन् भन्ने पितृसत्तात्मक मान्यतालाई टेवा पुग्नेगरि चिकित्सा शास्त्रले महिनावारीलाई रोगग्रस्त अवस्थाजस्तै मानेर ‘महिनावारीको बेला यसो गर्ने, उसो नगर्ने’ भन्ने प्रतिवेदन निकाल्छ र यस्ता प्रतिवेदनलाई पत्रिकाले प्राथमिकताका साथ छाप्छ ।

शिक्षित अभिभावकले महिलालाई सर्पको टोकाइबाट मर्न बाध्य पार्ने छाउपडी प्रथाको विरोध गर्छ । घरमा महिनावारी भएकी छोरीलाई पुजाकोठा छिर्न दिँदैन । अनि शिक्षा, स्वास्थ्य र सुचनामा पहुँच भएर मात्रै अमानवीय नछुने प्रथा कसरी हट्छ ?
(मैनाली समाजशास्त्र अध्यापन गराउँछन् )

    Comment Here!

Related NEWS
मुख्य खबर

इन्सेक भन्छः राज्य पक्षबाटै ८६ महिला पीडित

–महिला खबर– काठमाडौं । पूर्व प्रधान न्यायाधीश सुशीला कार्कीले पछिल्लो समय बलात्कारका घटनामा मिलापत्र हुने गरेको

बलात्कारको घटना मिलापत्र गर्नेलाई के हुन्छ कारवाही ?

–महिला खबर– ललितपुर । बालिका बलात्कारको घटना मिलाउन खोज्ने वडा अध्यक्षलाई बलात्कारको मतियारको रुपमा मुद्दा चलाउन

प्रदेशसभाः महिलालाई ‘उप’ मै सिमित

–महिला खबर– सभामुख वा उपसभामुख मध्ये एक पदमा अनिवार्य महिला राख्नु पर्ने संवैधानिक व्यवस्था यदि नभएको

आफ्नै साथीलाई बलात्कार गर्ने तीन आरोपी पक्राउ

पीडित किशोरीका आफन्तले दाबी गरेअनुसार उनीहरूले बलात्कार पछि हत्याको प्रयास गरे । यद्यपि ती मध्ये

संरक्षणमा रहेकी चेलीको विवाह

–महिला खबर– सिपमूलक व्यवसाय पश्चात व्यवसाय संचालन गरिरहेकी चेली शिलाको विवाहका केटा पक्षसँग चेली नेपालले अभिभावकका

Read more
ताजा अपडेट
© 2015.All rights reserved by mahilakhabar.com
%d bloggers like this: