दशैं, मन्दिरकी देवी र घरकी देवी

प्रकाशित मिति :2017-09-20 16:29:23

मन्दिरमा सजिएका अद्भूत नारीमूर्तिको हार्दिकतापूर्वक आराधना र उपासना गरिरहँदा घरभित्रकी आफ्नै अर्धाङ्गिनी जसले जीवनको प्रारम्भदेखि अन्त्यसम्म हरपल हर ईच्छा, हर चाहना र कामना पूरा गरिहेकी ‘जितीजागती’ नारीलाई कति सम्मान दिएका छन् ? कति ‘मूल्य’ दिएका छन् ? त्यो जाँच्ने ‘कसी’ कति पुरुषको हृदयमा होला ?

रामेश्वरी पन्त–

हिन्दू संस्कृतिभित्र पर्ने विविध परम्परा र चाडपर्वले महिलालाई जति सम्मानित, पूज्य र बन्दनीय मानेका छन् व्यवहारमा भने महिलाहरू त्यति नै पीडित छन् । भलै यो रुप अघोषित, अपरिभाषित र अदृष्य नै किन नहोस् ।

हामी नेपालीका मुख्य चाडहरु मुखैमा आइरहेका छन् । तीज हामीले मनाइसक्यौं । दशैं, तिहार, गौरा पर्व, कुमारी पूजा जस्ता कैयौं परम्परा र पर्वमा महिला अर्थात् नारीशक्तिकै पूजा हुन्छ । तर, यस्तो पूजा केवल प्रतिकात्मक रुपमा मात्र हुनेगर्छ । वास्तविकता र व्यवहारमा भने महिला पूज्य र सम्मानित भएका उदाहरण निकै कम भेटिन्छन् ।

सदियौंदेखि समाजमा दोस्रो दर्जाको मानिस (अझ भनौं, मानिस नै नगन्ने सोच) को रुपमा दरिएको नारीजाति भौतिकवादले जरा गाडेको आजको युगमा पनि केवल भोग्या र दास मानसिकताको भुमरीबाट बाहिर निस्कन सकेको देखिंदैन ।

पूर्वीय दर्शनले ‘महाशक्ति’ ठानेर ‘महिमामण्डित’ गरिएकी नारी त्यही पूर्वीय सामाजिक मानसिकतामा भने कमजोर, विचरा र अरक्षिता ठानिएकी छ । यही मानसिकताले गर्दा व्यवहारमा नारीले अपमान र विभेदका कैयौं प्रहारहरू खेप्दै आएकी छ ।

‘नारीशक्ति’सँग जोडिएर आउने हाम्रा विविध पर्वमध्ये अहिले हामी दशैँको संघारमा छौं ।

हिन्दू परम्परामा दशैैं ‘मातृशक्ति’ पुजिने महान् पर्व हो । आदिम नारी कति शक्तिशाली थिई भन्ने कुरा मार्कण्डेय पुराण, देवीभागवत लगायतका पुराणमा उल्लेखित कथा र ‘शक्तिगाथा’बाट ज्ञात हुन्छ । यसै प्रसंगमा दुर्गा सप्तसतीमा उल्लेखित यो शक्तिशाली श्लोकलाई यहाँ उल्लेख गर्न चाहेँ–

यो मां जयति संग्रामे यो मे दर्पं व्यपोहति
यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति ।।१२०।।
(अर्थात् जसले मलाई युद्धमा जित्न सक्ला, जसले मेरो अभिमानलाई धूलो पार्न सक्ला, संसारमा जो म जत्तिकै बलियो योद्धा होला उही मेरो पति हुनेछ ।)

यसप्रकार आदिम कालमा कसरी नारीको एकीकृत शक्तिले महापराक्रमी दैत्यहरूको विनाश गरेको थियो र नारी कसरी पूज्य र बन्दनीय रहेका थिए भन्ने कथा र गाथालाई हरेक वर्ष दशैंका दशदिन दुर्गा सप्तसती वा मार्कण्डेय पुराँण पाठ गरेर स्मरण गरिन्छ ।

अझ खासमा शक्ति उपासना गर्ने काम पुरुषहरूबाट नै हुनेगर्छ । मन्दिर वा पूजाकोठामा सजिएका सुन्दर एवं अद्भूत नारी मूर्तिको हार्दिकतापूर्वक आराधना र उपासना गरिरहँदा आफ्नै घरभित्रका, आफ्नै परिवारका, आफ्नै अर्धाङ्गिनी जसले जीवनको प्रारम्भदेखि अन्त्यसम्म हरपल हर ईच्छा, हर चाहना र कामना पूरा गरिहेकी ‘जितीजागती’ नारीलाई कति सम्मान दिएका छन्, कति ‘मूल्य’ दिएका छन् त्यो जाँच्ने ‘कसी’ कति पुरुषको हृदयमा होला ?

त्यति शक्तिशाली र सम्मानित ‘नारीशक्ति’ कालान्तरमा कसरी कमजोर बन्दै गयो र अन्ततः ‘बिचरी’मा रुपान्तरित भई नारी ! यो प्रश्नको जवाफ यो सानो लेखमा उतार्न सम्भव छैन । यस लेखमा उठाउन खोजेको मूल कुरा त के हो भने अब दशैँ नेपालीको घर आँगनमा टेकेको छ ।

यसले ल्याउने उमङ्ग र खुशीयालीका परिभाषा हरेक व्यक्ति, वर्ग, समुदाय र जातजातिका आ–आफ्नै प्रकारका हुन्छन् ।

हरेक व्यक्तिले अनुभव गर्ने ‘दशैंखुशी’ फरक फरक हुन्छ । विशेषगरि आज यसलेखमा संसारको मात्र दुईवटा ‘जाति’(पुरुष र नारी)ले महशुस गर्ने ‘दशैंखुशी’ र उनीहरूले भोग्ने भोगाई कस्तो हुन्छ ? भन्ने कुरा मुख्य रहने छ ।

आउन त दशैँ सबैका लागि आउँछ, पुरुषको लागि पनि र नारीको लागि पनि तर फरक रुपमा । दशैँ प्रायः पुरुषको लागि ‘बिन्दास’ बनेर आउँछ भने त्यही दशैँ नारीको लागि ‘भ्याई नभ्याई’ बनेर आउँछ । खाने, पिउने, घुम्ने र रमाउने कल्पनामा पुरुषहरू दशैँको स्वागत गर्न आतुर हुन्छन् भने प्रायः सबैजसो महिलाहरू यस्ता कल्पनाको नजिक पुग्नै पाउँदैनन् ।

कामकाजी हुन् वा पूर्णरुपले गृहिणी महिलाहरू, शहरिया हुन् वा ग्रामिण महिलाहरू, सबैको दशैं बेफुर्सदिलो हुन्छ । उनीहरूको अधिकांश समय घरधन्दा र भान्सामै सीमित हुन्छ । प्रोफेसर हुन् वा अफिसर, सबैको दशैँ दैनिकी खाने पिउने सर्जामको बन्दोबस्त गर्ने, घर परिवार र जम्माहुने पाहुना र आफन्तलाई पकाएर खुवाउने आदि गर्दैमा फुर्सद हुँदैन ।

जसरी कामकाजी पुरुषहरू दशैं विदामा घुमफिर गर्ने योजना बनाउन सक्छन् त्यसरी नै कामकाजी महिलाले सक्दैनन् किनकी उनीहरूको भागमा दोहोरो जिम्मेवारी हुन्छ । प्रकृतिप्रदत्त अत्यन्त गहन र अनिवार्य जिम्मेवारीलाई बहन गर्दै र चुलो चौकासँग संघर्ष गरेर पनि नारीहरूले आज लगभग पुरुषकै हाराहारीमा आफ्नो ‘करियर’ निर्माण गर्नतर्फ लम्किरहेका छन् र रोजगारी, व्यवसाय लगायतका अनेक पेशामा आफूलाई संलग्न गराउँदै आइरहेका छन् ।

तरपनि जति नै उच्च ओहदामा पुगेका महिला किन नहुन् उनीहरू घरको चुलो चौकाबाट भाग्नै पाउँदैनन् । घर बाहिर बराबरको हैसियत भएता पनि घरभित्र छिरेपछि पुरुष र महिलाको हैसियत उही ‘मालिक’ र ‘सेवक’को रुपमा स्थापित हुन्छ । अपवादको कुरा अलग हो ।

नेपालीहरूको घर आँगनमा दशैं भित्रिनै लाग्दा यतिबेला सामाजिक सञ्जालहरूमा केही पुरुष विद्वानहरू र साहित्यकारहरूले दशैँ बिदामा पढ्ने पुस्तकको ‘लिस्ट’ नै सार्वजनिक गरिरहेछन् तर कुनै महिला विद्वानहरू एवम् साहित्यकारहरूले यस्तो लिस्ट सार्वजनिक गरेको कुरा यो पंक्तिकारको जानकारीमा आएको छैन आजसम्म । आओस् पनि कसरी ? कतिबेला पढून् र लिस्ट बनाउन् ?

दशैं बिदाको लागि थाति राखेका कति घरायसी कामले उनीहरूको बाटो हेर्दैहोलान् ! प्रायः महिलाहरू दशैँका दशदिन नै यति जोतिन्छन् कि त्यो जोताईको थकानमा भौतिक त के, भावनात्मक सहयोग वा सहानुभूति दिनसम्म कन्जुस्याइँ गर्ने पुरुषहरूको कमि सायद कुनै परिवारमा पनि छैन होला । तर, अपवादका कुरा यहाँ पनि लागू हुन्छन् नै ।

धर्म, व्रत, चाडपर्व र रीतिरिवाज, संस्कार एवम् संस्कृतिकका कुरा आउँदा सँगसँगै महिलाहरू पनि जोडिएर आउँछन् । यस्ता विषयमा एकातिर सांकेतिक रुपमा सम्मानित र पूजित भएर आएका हुन्छन् भने अर्कोतिर व्यवहारिक रुपमा विभेद र दलनको जाँतोमा पिसिन बाध्य हुन्छन् । यस्ता कुरामा सचेत हुन खोज्ने वा वास्तविकता उजागर गर्न खोज्ने महिलाहरूले धर्म, संस्कार र परम्पराको नाममा नारीजातिले खेप्नुपरेका विभेद र अपमानको विरुद्धमा आवाज उठाउन खोजे भने ठाडै ‘धर्म बिरोधी’ र ‘समाज भाँड्ने’को आरोप खेप्नुपर्छ ।

अझ ‘संस्कृति ध्वस्त पार्न खोजेको’ र हिन्दू धर्ममाथि आक्रमण गरेको’ आरोप लाग्छ, मानौं, धर्म, संस्कृति र परंपरा जोगाउने ठेक्का महिलाकै हो । यस्ता आरोप खासगरि कथित पण्डित र पुरोहितहरूको तर्फबाट आउने गर्छ भने उनीहरूकै ‘कानफुकाई’मा धर्म र परम्पराको आड लिएर महिलामाथि शासन गर्न खोज्नेहरूले लगाउने गर्छन् ।

अझ आश्चर्य लाग्दो कुरा त के छ भने जुन नारीशक्तिलाई मन्दिरमा गएर निर्जिव मूर्तिको पाउमा टाउको ठोकी ठोकी शुख शान्तिको कामनासहित बन्दना गर्छन्, त्यही नारीशक्ति आफ्नै घरभित्र छ र उसलाई सम्मान र ईज्जत दिनसके सारा संसारको सुख र अपार शान्ति प्राप्त हुनसक्छ भन्ने कुरामा कसैले हेक्का राख्दैन ।
हुन पनि आजको मान्छेलाई घरभित्रकी बोल्ने ‘सजीव’ देवी होइन, मन्दिरभित्र थन्किएकी नबोल्ने निर्जीव ‘देवी’ मनपर्छ किनकी घरभित्रकी देवीले आज सहयात्रा र सहअस्तित्वकोलागि आवाज उठाउन सक्ने भएकी छ र देवी होइन, मान्छे बन्न खोजेकी छ ।

आफूमाथि हुने विभेद र ज्यादती विरुद्ध बोल्नसक्ने भएकी छ । अझ खुलस्त भन्नुपर्दा युगौंदेखि एकछत्र राजगर्दै आएको ‘पुरुषसत्ता’लाई हल्लाउन सक्ने भएकी छ । यति हुँदाहुँदै पनि नारीले आफ्नो कर्तव्य पटक्कै भुलेकी हुँदिन र हरेक चाडपर्व, परम्परा, संस्कार र संस्कृतिलाई जोगाउँदै र जीवन्त राख्दै आफू जोतिएर पनि परिवारको खुसी र सुखमा आफ्नो खुसी र सुख खोजिरहेकी हुन्छे ।

परिवार उसको सबैभन्दा प्रिय पुस्तक हो र घर उसको मन्दिर । ‘नारीशक्ति’ले सबैको कल्याण गरून् । विजया दशमीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना !

(रामेश्वरी पन्त स्वतन्त्र पत्रकार हुनुहुन्छ)

    Comment Here!

Related NEWS
मुख्य खबर

बालअधिकार हननका घटना बढ्दै, बालिका बढी पीडित

–सन्दिप विक– नेपालले बालअधिकार सम्बन्धी महासन्धि र यसका दुईवटा ऐच्छिक सन्धि पत्रहरूमा निशर्त अनुमोदन गरेर बालअधिकार

विद्यालयमा छात्रामाथि कस्तो दुव्र्यवहार हुन्छ ?

–महिला खबर– शिक्षा विभागले बनाएको कार्यविधि अनुसार प्रत्येक विद्यालयले गुनासो सुन्ने अधिकारी तोक्नुपर्ने, उजुरी पेटिका राख्नुपर्ने

नवलपरासीका छोरीहरुलाई यसरी ढाडस दिइन्, रेखा थापाले (भिडियोसहित)

–सीता शर्मा– ‘तपाइहरु आफ्नो नामबाट बाच्नुस् । आफ्नो पहिचानका साथ बाच्नुस्’ कार्यक्रममा सहभागी किशोरीहरुलाई ढाडस दिदै

बालिका बलात्कार गरि हत्या गर्नेलाई जन्म कैद

–महिला खबर– ललितपुर । बालिकालाई बलात्कार गरि हत्या गर्ने दुई जनालाई जिल्ला अदालत बैतडीले जन्मकैदको

जवरजस्ती विवाह गर्न खोज्ने युवा तीन वर्ष पछि पक्राउ

–महिला खबर– अपहरण तथा शरीर बन्धक घटनामा संलग्न खत्री निर्दोष रहेको र मुद्दा दर्ता गराउन नहुने

Read more
ताजा अपडेट
© 2015.All rights reserved by mahilakhabar.com
%d bloggers like this: