बालविवाह : उजुरी नै पर्दैन


प्रकाशित मिति :2016-01-11 12:47:19

जाजरकोटमा १५ वर्षभन्दा तलको उमेरमा विवाह गर्ने आमप्रचलनजस्तै छ । आश्चर्यको कुरा के भने यहाँ बालविवाहविरुद्ध गएको वर्ष अदालतमा एउटा पनि उजुरी परेन ।

जनक केसी

janak जाजरकोट । नौ वर्षअघिको कुरा हो । अर्छानी– ७ फलफुलेकी धनरूपा नेपाली सात कक्षामा पढ्दै थिइन् । उनलाई विवाह भनेको के हो थाहा थिएन । एक दिन उनको घरमा पल्लो गाउँका आफन्त पर्नेहरू आएर बाबाआमासँग छुट्टै बसेर कुरा गरे । धनरूपालाई उनीहरू आफ्नो बिहेको कुरा गर्न आएका होलान् भन्ने शङ्कासम्म पनि थिएन । १३ वर्षको उमेरमा पढाइबाहेक अरू कुनै कुरा नसोचेकी धनरूपाले अन्ततः बाबाआमाको कुरा काट्न नसकी विवाह गर्नुप¥यो । अहिले उनका दुई छोराछोरी छन् । विवाहपछि उनले पढ्न पाइनन् । धनरूपा भन्छिन्, ‘विवाह भन्ने कुरा थाहा नै थिएन । बाबाआमाले जा भनेपछि जानैपर्‍यो ।’

जाजरकोट– ५ मौगानकी गोरीकला जैसीको पनि उस्तै अवस्था छ । आठ कक्षा पढ्दापढ्दै उनका बाबाआमाले आफ्ना इष्टमित्र पर्नेका छोरासँग बिहे गरिदिने भए । ‘गाउँघरको चलन, बाबाआमाले सल्लाह गरेर जाऊ भनेपछि जानैपर्‍यो,’ दबाबमा वालविवाह गर्नुपरेको बाध्यता सुनाउँदै गोरीकलाले भनिन्, ‘१२ कक्षामा पढ्ने बेला हुँदा त दुईवटा छोरा जन्मिसकेका थिए ।’

गर्खाकोट– २ की जयन्ता परियार, दह– ८ साक्याकी भविसरा टमाटा, खगेनकोट काप्राकी पार्वती परियार, लहँ– ४ की दिलसरा सुनारले पनि बाबाआमाले हेरेकै केटासँग विवाह गर्नुपर्‍यो । त्यो पनि स्कुल जाने उमेरमै । आश्चर्यको कुरा यी सबैका श्रीमान् पनि उनीहरूकै उमेरका छन् ।
स्कुले उमेरमै विवाह गर्नुपरेपछि उनीहरू अहिले कठिन सामाजिक र आर्थिक अवस्थाको सामना गर्न बाध्य छन् । आफ्नै उमेरका र बेरोजगार अवस्थाका युवा जीवनसाथी भएपछि उनीहरूलाई दैनिक गुजारा चलाउन गाह्रो छ । आफन्तको घरमा भेटघाटका गर्न गएका बेला बाबाआमाले सानै उमेरकी छोरी भए पनि विवाह गर्नलाई स्वीकृति दिन्छन् । चलनचल्तीको भाषामा त्यसलाई ‘हात माग्ने’ भनिन्छ ।

यो कुप्रथाका कारण बालबालिकाको जीवन नारकीय बन्ने गरेको छ । पढाइ हुन्न, जीवन कष्टकर हुन्छ । महिला अधिकारकर्मी निर्मला थापाका भनाइमा, ‘गाउँमा इष्टमित्रको घरमा छोरी देख्नेबित्तिकै हात माग्ने र सानै भए पनि विवाह गराइदिने चलन छ । यसले एकातर्फ विकृति र अर्काेतर्फ उनीहरूको भविष्य निर्माणमा समस्या पारिरहेको छ ।’ बाबाआमाले मागीविवाहमा जोड दिएपछि बालविवाह गर्ने चलन धेरै भएको थापाको भनाइ छ ।

Bal bibaha @ jajarkot -1

यो कुप्रथा यति बलियोसँग झाँगिएको छ कि अभिभावक घरमा इष्टमित्र आएर छोराछोरीको विवाहको कुरा गरेपछि नाइँ भन्नै सक्दैनन् । इज्जतकै लागि भनेर कलिला नानीहरूको विवाह गर्ने निर्णय गर्छन् । १३ वर्षको उमेरमै विवाह गरेकी धनरूपाकी आमा देउकला नेपाली छोरी ६ कक्षामा पढ्दा पल्लोगाउँका इष्टले कुरा चलाएपछि आफूहरूले सहमति जनाएर बिहे गरिदिएको बताउँछिन् ।

जिल्लामा बालविवाहको दर उच्च रहेको जिल्ला बालकल्याण समितिले हालै सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनले देखाएको छ । प्रतिवेदनअनुसार कुल विवाह गर्नेहरूमध्ये ६५ प्रतिशत बालबालिका नै छन् । यसमध्ये ३७.१३ प्रतिशत बालक र ६२.८७ प्रतिशत बालिका छन् । राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार जाजरकोटमा १० वर्षमुनि विवाह गरेका एक सय ६५, १० वर्षदेखि १४ वर्षको उमेरमा विवाह गरेका पाँच हजार ६ सय ६८ र १५ वर्षदेखि १९ वर्षको उमेरमा विवाह गर्नेको सङ्ख्या ४४ हजार २९ छ ।

विशेषगरी जिल्लाको ग्रामीण भेगमा बालविवाहको चलन बढ्दो रूपमा रहेको नागरिक अगुवा राजेन्द्रविक्रम शाहले बताए । उनका भनाइमा गरिबी, बेरोजगारी र अन्धविश्वासको प्रभाव बढी भएको गाउँ र बस्तीहरूमा बालविवाहको चलन बढी छ । जिल्लाका ढिमे, भुर, पुन्मा, खलङ्गालगायतका ठाउँमा बालविवाह धेरै हुने गर्छ ।

बालविवाहले जीवनमा पार्ने नकारात्मक असरबारे अभिभावक र स्वयम् बालबालिकालाई बुझाउन नसकिएका कारण समस्या परेको महिला तथा बालबालिका कार्यालयका बालकल्याण अधिकृत डम्बरबहादुर रोकाय बताउँछन् । सानैमा विवाह गरिदिने चलन परम्पराको रूपमा रहेकाले यसलाई बदल्न समय लाग्ने उनको भनाइ छ । अन्तरपार्टी महिला सञ्जालकी पार्वती नेपालीले सामाजिक कुसंस्कार र कमजोर जनचेतनाका कारण बालविवाह बढिरहेको बताइन् ।

बालविवाह गैरकानुनी भए पनि आमा, बुबा र अभिभावकको कमजोरी र दबाबका कारण यसलाई रोक्न निकै गाह्रो भइरहेको छ । प्रमुख जिल्ला अधिकारी जनार्दन गौतमका भनाइमा कानुनले मात्रै बालविवाह रोक्न सक्दैन । उनले स्थानीय जनता र अभिभावक सचेत नभएसम्म बालविवाह र यसका नराम्रा असरलाई रोक्न मुस्किल हुने बताए । सामाजिक कुपरम्परा, प्रविधिको गलत प्रयोग र जनचेतनाको कमीका कारण बालविवाह कानुनको नजरमा दण्डनीय भए पनि समाजमा नियन्त्रणमा आउन नसकेको हो । जिल्ला बाल सञ्जाल जाजरकोटका उपाध्यक्ष रत्नबहादुर शाह कानुन देखाउनका लागि मात्र भएको बताउँछन् ।

कानुनअनुसार १० वर्षभन्दा मुनिका बालबालिकाको विवाह गराउनेलाई ६ महिनादेखि तीन वर्षसम्म कैद वा एक हजारदेखि १० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुने व्यवस्था छ । १० वर्षमाथि १४ वर्ष नपुगेका बालबालिकाको विवाह गराए तीन महिनादेखि एक वर्षसम्म कैद र पाँच हजार रुपैयाँ जरिवाना हुने व्यवस्था छ ।

त्यस्तै, १४ वर्षमाथि १८ वर्ष उमेर नपुगेका बालबालिकाको विवाह गराए ६ महिना कैद र १० हजार रुपैयाँ जरिवाना वा दुवै सजाय हुने व्यवस्था मुलुकी ऐनमा छ । जानी–जानी बालविवाहको लमी, पुरेत्याइँ र सहयोग गर्नेलाई एक महिना कैद र एक हजार रुपैयाँ जरिवाना हुने कानुनी व्यवस्था छ ।

नेपालको संविधान २०७२ को धारा ३९ मा व्यवस्था भएको बालबालिकासम्बन्धी मौलिक हकमा पनि बालविवाहविरुद्ध प्रतिबद्धता देखिन्छ । सो धाराको उपधारा ५ मा कुनै पनि बालबालिकालाई बालविवाह गराउन पाइनेछैन भन्ने उल्लेख छ ।

जाजरकोट जिल्लामा बालविवाह धेरै भए पनि उजुरी र कारबाही भने शून्यजस्तै छ । बालबालिकासम्बन्धी प्रतिवेदनका अनुसार गत दुई वर्षमा विभिन्न पारालिगल समिति र लैङ्गिक हिंसा निगरानी समूहमा २३ वटा बालविवाहका घटना दर्ता भएका देखिन्छन् । बालविवाहसम्बन्धी मुद्दा अदालतसम्म पुग्न सकेका छैनन् । यसले जिल्लामा बालविवाहविरुद्ध गतिलो कानुनी उपचार र सामाजिक अभियान नचलेको देखिएको स्थानीय अधिकारकर्मी मैना कार्कीले बताइन् ।

(सञ्चारिका फिचर सेवा)
(जनक, जाजरकोटका पत्रकार हुन् ।)

प्रकाशित मिति २०७२ पुस २७ गते साेमवार

    Comment Here!

Related NEWS
मुख्य खबर

तिमी र म

-कमला राई- (मिरिक, दार्जिलिङ) म र तिमी तिमी र म म छु र नै तिमी छौ। तिमी छौ र नै

इलेक्ट्रा कम्प्लेक्स

-इल्या भट्टराई-  चिनले आज पनि फेरि इमेल पठाएकी रहिछे । हिजो पनि पठाएकी थिई ।

हामी नाभीहरू

-लिला सिंगक लिम्बु- बुवा आमाको मुटुको टुक्रा ८ नाभिहरु हामी हामी केही रहर सँग आयौ केही सपनासँग त केही परिस्थितिहरुसँग जसरी

तिमी अध्यारोमा लुकेर बस छोरी

-रञ्जुश्री पराजुली- छोरी तिमी माथि आफन्तहरूले नै गिद्धे नजर लगाएर टाउको घुमाउँछन्।

बलात्कारी पितृसत्ता

-सुशीला निनाम- युगौ देखि मेरो चेत माथी बलात्कार गरिरह्यो बौद्धिकता माथी बलात्कार गरिरह्यो स्वतन्त्रता माथी बलात्कार गरिरह्यो पितृसत्ताले ।

Read more
© 2015.All rights reserved by mahilakhabar.com
%d bloggers like this: